दुर्गरत्न शिवछत्रपती व त्यांचे दुर्ग

दुर्गरत्न शिवछत्रपती व त्यांचे दुर्ग

सह्याद्री हा महाराष्ट्रभूमीचा अनमोल दागिना होय . याच अनमोल, अफाट,बेलाग आणि राकट ,सह्याद्रीतील गिरिशिखरांच आणि गिरिशिखरांवर असलेल्या पावन-पवित्र गडकोंटाच , इथल्या जाज्वल्य इतिहासाशी अतूट अस नात आहे. याच सह्याद्रीतील गडकोट किल्ले म्हटले की आपल्या डोळ्यासमोर येतात ते उंच, प्रचंड, दुर्गम डोंगर ,वेड्यावाकड्या ऊंचच उंच डौंगररांगा, आणि अफाट, बेलाग सह्याद्री. याच सह्याद्रीच्या द-याखो-यात,अंगाखांद्यावर, कड्या-कपा-यांत असंख्य गड आजही ताठ मानेने,घट्ट पाय रोवून, आपल्या पुर्वजांच्या स्मृती आळवत, मुक्याने,जर्जर अवस्थेत परंतु तेवढ्याच अभिमानाने,स्वाभिमानाने, इतिहासाची साक्ष देत उभे आहेत.

खरतर सह्याद्रीतील द-याखो-यांची, गडकिल्यांची दुर्गमता हिच त्या गडांची खरी ओळख, परंतु डोंगर नुसते दुर्गम असले, उंच असले तरी या दुर्गांची बांधणी करताना इतरही ब-याचशा गोष्टी लक्षात घेतलेल्या दिसून येतात. जसे की आसपासची भौगोलिक रचना, स्थान -निश्‍चिती , संरक्षणात्मक बाजू, गडाची बांधणी, संरक्षण ,मानवाच्या मूलभूत गरजा,इ . अनेक बाजू विचारात घेऊनच दुर्गबांधनी केली जात असे.

आज महाराष्ट्रातील गडकिल्ल्यांचा विचार केला तर , या अफाट सह्याद्री मध्ये प्रत्येक डोंगराआड, शिखराआड, एखादा लहानसा, मोठा तटबंदीने वेढलेला डोंगर / गड आपले तक्ष वेधून घेतो, इथे उंच डोगरमाथ्यावरील गिरिदुर्ग आहेत, इथे घनदाट अरण्यातील वनदुर्ग आहेत, इथे भक्कम तटबंदीने वेढलेले कणखर भुदुर्ग आहेत आणि इथेच सागराच्या लाटांचे तडाखे झेलत त्याच्याशीच गुजगोष्टी करणारे जलदुर्गही आहेत.

इतकी वैविध्यपूर्ण, वैभवशात्री दुर्गसंपत्ती असलेला हा महाराष्ट्र. तर या विविध गडकोटांचे उपयोग काय ? वापर काय ? फायदा काय? इतके वेगवेगळे गड बांधत्रे कसे ? गडावर अवशेष काय ? असे अनेक प्रश्‍न आपल्याला गडकिल्यांसंबंधी पडतात आणि सर्व प्रश्‍नांची उत्तरे 

शिवछत्रपतींच्या आज्ञापत्रात मिळतात ….

” संपूर्ण राज्याचे सार ते दुर्ग…

गडकोट म्हणजे राज्याचे मूळ…

गडकोट म्हणजे खजिना….

गडकोट म्हणजे सैन्याचे बळ…

गडकोट म्हणजे राज्यतलक्ष्मी…..

गडकोट म्हणजे आपली वसतीस्थळे.

गडकोट म्हणजे सुखनिद्रागार…

किंबहुना गडकोट म्हणजे आपले प्राणसंरक्षण. …..”

किती सार्थ, सर्मपक वर्णन आहे हे,आज्ञापत्रील गडकिल्यांविषयी असणा-या या ओळीच आपल्याला शिवकाळातील गडकोटांचे महत्त्व सांगून जातात,राज्याच्या संरक्षणासाठी, आक्रमण काळात ,राज्यसंरंक्षणाच्या दृष्टीने, या किल्ल्यांचा खूप मोठा उपयोग झाला आहे.म्हणूनच एकप्रकारे गडकोट राज्याचा खजिना होते,राजत्रक्ष्मी होते. प्राणापत्रिकडेही जपल्रेले आणि बांधल्रेलरे हे गडकिल्ले पवित्र होते, वंदनीय होते. या अशा गडकिल्यांचा अभ्यास करताना,काहीशी अचंबित करणारी ,आशचर्यचकित करणारी गोष्ट म्हणजे दुर्गबांधनी.बेलाग उंच कड्यांवर बांधलेले हे किल्ले त्याकाळच्या दुर्गस्थापत्यशास्त्राचा स्त्राचा आदर्शवत नमुनाच ठरतात.

कधी बेलाग कड्यांशी गुजगोष्टी करत उभी असलेली तटबंदी दिसते,तर कधी उत्कृष्ट, बेलाग बांधकामे डोळ्यांचे पारणे फेडतात. परतु या अशा एखाद्या डोंगरावर प्रत्यक्ष गडबांधणी करणे म्हणजे काय करणे? एखादा डोंगर बघून भरभक्कम तटबंदी रचने म्हणजे दुर्ग बांधनी करणे कि रहायला एखादे वाडे-हुडे बांधणे म्हणजे दुर्गबांधनी ? असे आहे का? तर निश्‍चितच नाही, तर याबद्दलही काही दृष्टीकोन अवलंबलेले दिसतात. नैसर्गिक, मानवनिर्मित, भौगोलिक, बाबींचा प्रामुख्याने विचार केलेला दिसतो. याबाबतही शिवछत्रपतींचे बोल आपल्याला खूप काही सांगून जातात. 

रायरीच्या पाहणीवेळेस महाराज म्हणतात :

“… “राजा खासा जाऊन पाहाता,गड बहुत चखोट….कडे तासिल्याप्रमाणे दीड गाव उंच…पर्जन्यकाळी कडि-यावर गवतही उगवत नाही…पाखरू बसू म्हणेल तर जागा नाही…तक्‍तास जागा हाच गड करावा…” म्हणजे हा डोंगर नैसर्गिक दृष्टीनेच किती दुर्गम, संरक्षीत आहे.गडाचे कडे नैसर्गिकच चखोट आहेत,बेलाग आहेत.किल्ले बांधनी करताना डोंगर फक्त उंच असून चालत नाही तर त्याची भौगोलिक नैसर्गिक दुर्गमता ही तितकिच महत्वाची हे आपल्याला दिसून येते. 

आता एखाद्या डोंगरावर प्रत्यक्ष दुर्गबांधनी करणे म्हणजे तटबंदी ,इतर गरजेची निरनिराळी बांधकामे, या गोष्टी आल्याच. तसेच काही मानवी गरजा बाकीच्या गोष्टी आल्याच , त्यातत्री त्यात प्राथमिक आणि अतिशय महत्वाची गोष्ट आणि गरज म्हणजे पाणी हे आवश्यकच…. 

तर याबाबतीत आज्ञापत्र काय सांगते…

” आवश्यक बांधणे प्राप्त झाले तरी खडक फोडून तळी,टाकी पर्जन्यकाळपर्यंत संपूर्ण गडास पाणी पुरेल अशी मजबूत बांधावी.गडावर झराही आहे, जसे तसे पाणी पुरते,म्हणून तितकीयावरीच निश्‍चिंती न मानवी.कि निमित्य की, झुंजामध्ये भांडियाचे आवाजाखाली झरे स्वल्प होतात आणि पाणियाचा खर्च विशेष लागतो,तेव्हा संकट पडते याकरीता जखिरीयाचे पाणी म्हणून दोन चार टाकी तळी बांधावी.त्यातील पाणी खर्च न होऊ न दयावे.गडाचे पाणी बहुत जतन राखावे…”

कोणत्याही डोंगरावर गड उभारणी करताना पहिल्री प्राथमिक गरज,पाहणी आणि शोध म्हणजे तेथे पाण्याची तपासणी करून,योग्य सोय करून पाणीसाठा पाहूनच पुढील कामास सुरवात व्हावी .हे या मागचे मुख्य धोरण.प्रथमता पाणी ही मुख्य प्राथमिकता.पाणी उपलब्ध झाले की पुढील गोष्टींना कोणतीही अडचण येत नसावी.

 

तर या झाल्या गडबांधणी मधील सुरवातीच्या काही महत्वाच्या बाबी..गडाची भोगोलिक रचना, गडाची नैसर्गिक, स्वनिर्मित संरक्षीत बाजू आणि पाणी…. यानंतर प्रत्यक्ष गडबांधणी मधील काही महत्वाच्या बाबी जसे की तटबंदी , बुरूज, माची , दरवाजे , वाडे ,घरे ,कोठारे ,मंदिरे इ. अनेक गोष्टी.

ज्या गडाला एक गडाचे परिपूर्ण स्वरूप देतील.याही प्रत्येक गोष्टीतून दुर्गांंधनीतील कल्पकता आणि विविध प्रयोग वेगवेगळ्या गडांवर आपल्याला आढळून येतात. आज महाराष्ट्राचा गौरवशाली इतिहास आणि सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर असणारे गडकिल्ले प्रत्येकाचा जिव्हाळ्याचा विषय. सद्‌यस्थितित हे गडकिल्ले पडझड झालेल्या अवस्थेत असले, तरी पुर्वी अगदी ते वैभवसंपन्न होते.

किल्ला पाहता – पाहता जर अभ्यासला तर त्याचे मर्म मनाचा ठाव घेते, आणि हे गडकिल्ले पाहताना अभ्यासाचा विषय म्हणजे या गडांची दुर्गबांधनीच. गिरिदुर्ग असो,भुदुर्ग किंवा जलदुर्ग अशा अनेक गडावर असंख्य वेगवेगळ्या कल्पना गडबांधनी करताना अंमल केल्या गेल्या ,तट ,बुरूज ,माची ,फांजी ,खंदक ,जंग्या , चर्या इ. ब-याच दुर्गांधनीतील गोष्टी गडकिल्ले भटकंती करताना अज्ञभिन्न असल्याने पाहण्याचे राहून जातात. .काही समजतात काही समजत नाहीत.अशाच गडबांधनी मधील काही ज्ञात-अज्ञात महत्त्वाच्या ठराविक संज्ञांचा थोडक्यात आढावा घेऊया. 

गडांचे प्रमुख्य प्रकार :

१. भुदुर्ग – नावाप्रमाणेच ,सपाट जमिनीवर, मोकळ्या जागेत, तटबंदी, खंदक इ गोष्टींनी वेढलेला गड भुईकोट या प्रकारात मोडतो. 

उदा : चाकण ,परांडा ,नळदुर्ग इ.

२. गिरीदुर्ग – उंच डोगरांगामध्ये एखाद्या डोंगराच्या ,पर्वताच्या शिखरावर, माथ्यावर बांधलेला गड म्हणजे गिरीदुर्ग होय. 

उदा: रायगड, तोरणा, राजगड ड़.

 

३. जलदुर्ग- पुर्णपणे पाण्याने वेढलेल्या खडकावर, बेटावर, समुद्रात पाण्यामध्ये बांधलेला तटबंदीयुक्त किल्ला म्हणजे जलदुर्ग होय.

उदा : सिंधुदुर्ग, पद्मदुर्ग ,जंजिरा इ.

 

४. वनदुर्ग – घनदाट अरण्याने ,झाडीने वेढलेले दुर्गम गड वनदुर्ग या प्रकारात मोडतात.

उदा: वासोटा.

५. जोडकिल्ले – एकाच डोंगरावर,वेगवेगळ्या शिखरावर,जवळपास असलेले गड जोडकिल्ले म्हणून ओळखतात.

उदाः पुरंदर -वज्रगड, चंदन-वंदन.

गड रचनेतील विविध भाग :

१. गडाची तटबंदी – कोणत्याही गडाची तटबंदी म्हणजे एकप्रकारे गडाचे चिलखतच . प्रामुख्याने गडाची तटबंदी ही त्याच्या भौगोलिक रचनेवर अवलंबून असते परंतु जास्त करून तटबंदी एकसलग गडमाथ्यावर आपल्याला दिसते परंतु इथे शिवनिर्मित गडाचे एक वैशिष्ट्य सांगावे वाटते शिव -निर्मित गडावर प्रामुख्याने तटबंदी ही पायथ्यापासून अर्ध्या टप्प्यांवर दिसते. 

तटबंदी प्रामुख्याने विटा,माती ,दगड इ वस्तूंचा वापर करून उभारली जात असे. गडावरील टाक्‍या खोदताना निघणारा दगड प्रामुख्याने या कामी येत असे.तटाची मजबुती ही गडाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाची गोष्ट. तोफांचा,नैसर्गिक गोष्टींचा आघात सहन होईल इतपत ती अभेद्य करण्याचा प्रयत्न होई.तटाची उंची, जाडी,रुंदी ही प्रत्येक ठिकाणी गरजेनुसार उभारली जाई. बांधकाम करताना मजबुतीकरता प्रामुख्याने चुन्याचा वापर होई. 

तटबंदीचा वापर जास्त करून डोंग- राच्या कमकुवत बाजूकडे प्रामुख्याने होतो ,जिथे नैसर्गिक दुर्गमता आहे तिथे तटबंदीची गरज भासत नसे. उदाहरणार्थ रायगडची तटबंदी .. फार वर्षांपूर्वी तट-बंदी ही लाकडी फळ्या किंवा मातीची असत. जसजशी प्रगती होत गेली तसतसा पुढे यासाठी दगड व विटांचा वापर सुरु झाला.

२. बुरुज- बुरुज म्हणजे मारा- गिरीकरण्याची एक मुख्य जागा टेहळणीसाठी संरक्षणाच्या दृष्टीने गडाची महत्त्वाची बाजू.तोफा डाग-ण्यासाठी गडाच्या आसमंतात टेहळ-णीसाठी बुरुज अतिशय महत्त्वाची जागा.तटबंदीमध्येच बाहेरच्या अंगाला याची वेगवेगळ्या आकारात मजबूत बांधनी केलेली असत. काही गडावर बुरूजांची संख्या जास्त असल्यास स्थान, ओळख निश्‍चितीसाठी त्यांना नावे दिलेली आढळतात जसे कि देवावरून,बुरू-जांच्या रचनेवरून, 

गावावरून उदा: हत्ती बुरुज,फत्ते बुरुज, झुंझार बुरुज, शिरवले बुरुज, वाघजाई बुरुज इ. 

३. चिलखती बुरुज – हल्ल्याच्या दृष्टिने नाजूक ठिकाणी असे बुरूज असतात.गडाच्या दृष्टीने किती महत्वाचे आहे हे याच्या नावातच समजते..संरक्षणाच्या दृष्टीने गडाला घातलेले हे चिलखतच, आणि याचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे राजगडची संजिवनी माची, अद्भूत, अविश्वासनीय,अकल्पनिय असे हे बांधकाम…नेहमीच्या बुरुजाला बाहेरून अजून एका बुरूजाचे संर-क्षण म्हणजे चिलखती बुरूज… रायगडावरही असा चिलखती बुरुज आपल्याला पहायला मिळतो. शत्रूच्या हल्ल्यात चिलखती बुरुज तटबंदी ढासळलीच तर आतला बुरुज पूर्ण शाबूत रहावा अशी ही योजना.अतिशय संरक्षणात्मक आणि अप्रतिम अशी ही बांधणी. 

४. फांजी – तटबंदीवर भिंतीवरील आतील बाजूस सपाटी करण्यात येत असे त्याला फांजी असे म्हणतात. पहारेक-यांना गस्त घालण्यासाठी याचा उपयोग होत असे. फांजीवर पोचण्यासाठी ठिक-ठिकाणी तटबंदीवर सोपान बनवलेले असतात.गस्त घालण्यासाठी, पहा-यावेळी सैनिकांना तटबंदी वर पहारा देण्यासाठी, फिरण्यासाठी याचा वापर होत असे. 

५. जंग्या/झरोके – किल्ल्याच्या तटाला आतील बाजूकडून बंदुकीचा, बाणांचा मारा शत्रूवर करण्यासाठी छिद्र, भोके असतात त्यांना जंग्या असे म्हणतात, याची दिशा प्रामुख्याने खालच्या बाजूस तिरपी  असते, किल्ल्याच्या आतून श-त्रूला बंदूक ,बाणाने सहज टिपता येईल अशी याची रचना असते.तटाच्या आतूनच शत्रूला न दिसता शत्रूवर मारा करण्यास याचा अगदी योग्य वापर होई.गडावर प्रत्येक ठिकाणी ही रचना आपल्याला आढळून येते.

६. चर्या- तटबंदीवर ,द्‌वारावर ,बुरूजांवर पाकळ्यासारखे,त्रिकोणी, पंचकोणी आकाराचे दगड बसवलेले असतात त्यांना चर्या असे म्हणतात. याच्या आड लपून शत्रूवर माराही करता येतो तसेच या मुळे किल्ल्याच्या सौंदर्यातही भर पडते. अशी वेगवेगळ्या आकारातील रचना आढळून येते. 

उदा: राजगड – राजमार्ग 

७. माची – माची म्हणजे गडाची पहिली सपाटीची जागा,बालेकिल्ल्या खालील लांब पसरलेले पठार,मुख्य गडा-पासून कमी उंचीची ही बाजू, आणि म्हणूनच संरक्षणाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाची. माचीचे सर्वोत्कृष्ट उदाहरण म्हटले तर संजिवनी, सुवेळा,झुंजार अशी काही ठळक उदाहरणे घेता येतील.माचीच्या भौगोलिक रचनेवरून त्याचा वापर केला जात होता.जसे की राजगडची पद्मावती माची. या माची-च्या प्रचंड विस्तारामुळे ,सपाटीमुळे माचीवरच वाडे ,सदर,कोठारे ,तलाव व इतर इमारतींची बांधकामे पहायला मिळतात.राजगड हा किल्ला माचीच्या दृष्टीने परिपूर्ण असाच आहे या गडाला असणा-या तीनही माच्या दुर्ग- बांधनीतील अद्भूत नमुनाच आहेत.. संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्वाची अस-णारी संजीवनी माची ,सुवेळा माची संजीवनीचे दुहेरी तिहेरी तटबंदीचे बांधकाम, बुरुज, चिलखती बुरुज ह्या तीनही माच्या म्हणजे एक स्वतंत्र किल्लाच असे हे दुर्गबांधनीतील अद्भूत अचंबित करणारे बांधकाम आपल्याला पहायला भेटते.प्रत्येक गडाला माची असतेच असे नाही. 

८. बालेकिल्ला- बालेकिल्ला म्हणजे सोप्या भाषेत म्हटले तर किल्ल्यावर किल्ला, किल्ल्याची सर्वोच्च जागा. सर्वोत्कृष्ट उदाहरण राजगड चा अभेद्य बालेकिल्ला.इतर गडांपेक्षा सर्वात उंच असा राजगडचा बालेकिल्ला आहे.बालेकिल्ल्यावर प्रामुख्याने महत्वाच्या सदर,वाडे ,राजवाडा डु अशा इमारती असत. बालेकिल्ल्यावरून आक्रमणाच्या वेळी थोड्या शिबंदीसहही शत्रूला तोंड देता येई. 

९. महादरवाजा – गडाचा हा मुख्य दरवाजा, संरक्षणाच्या, गडाच्या दृष्टीने याची बांधनी, संरक्षण बाजू अतिशय महत्त्वाची,म्हणूनच शिवरायांच्या दुर्गबांधनीतील एक अद्भूत प्रयोग आपल्याला पहायला मिळतो,तो म्हणजे महादरवाजाची गोमुखी बांधनी. उदा-रायगड, प्रतापगड, सिंधुदुर्ग आदी.. दोन बुरूजांच्या कवेत अगदी शेवटपर्यंत न दिसता बेमुलाग पद्धतीने लपवलेली ही बांधणी.भक्‍कम बुरुज, अरूंद अधिक चढाच्या पाय-या ही काही खास वैशिष्ट्ये.शत्रूला अगदी शेवटपर्यंत न दिसता दोन भक्कम बुरूजांच्या मध्ये लपवलेली अशी ही गोमुखी बांधनी.दरवाजावर सतत पहारा तसेच संरक्षणाच्या दृष्टीने जंग्या झरोके अशी केलेली आढळते पहारेक- यांच्या सोयीसाठी देवड्यांची रचना दरवाजातच पहायला मिळते.गडाला महादरवाजा खेरीज एक, दोन असे वेगवेगळे दरवाजे असत. 

१०. दिंडीदरवाजा – मुख्य दरवाजालाच असलेला लहान दरवाजा.जाण्याऐण्यास वापरण्यासाठी.रोजच्या वापरासाठी. 

११. अडसर – गडाचा लाकडी दरवाजा बंद केल्यानंतर, आतील बाजूने आडवे लाकूड लावून बाहेरून दरवाजा उघडता येऊ नये यासाठी केलेली सोय. 

१२. खिळे – गडाच्या लाकडी व्दारावर बाहेरील बाजूने अणकुचीदार विविध आकाराचे खिळे बसविल्रे जात. शत्रूने, हत्तीने द्वाराला धडका दिल्यावर यादवारे दरवाजांचे संरक्षण होई. 

१३. नाळ – तटबंदीच्या दोन तटांमध्ये विशिष्ट अंतर ठेवून, बोळीसारख्या जागेची केलेली रचना म्हणजे नाळ होय. शत्रूची दिशाभूल करण्यासाठी व शत्रूला गांगरुन सोडण्यासाठी ही रचना विशेष उपयुक्‍त अशी. यासंदर्भात शिवछत्रपतींनी निर्मिलेल्या राजगडच्या संजीवनी माचीची नाळयुक्‍त तटबंदीची रचना विशेष पाहाण्यासारखी आहे.दोन तटबंदीमध्ये विशिष्ट अंतर सोडून याची वैशिष्ट्यपूर्ण अशी रचना आहे. 

१४. देवडी-मुख्य दरवाजामध्येच दरवा-ज्याच्या बाजूला असलेली,दरवाजावर तैनात असलेल्या सैनीकांच्या,पहारेक-यां-च्या बसण्याची ,विश्रांतीची, पहारा देण्याची जागा, चौकी. 

१५. चौकी – गडावर येणा-या वाटांवर सुरक्षेच्या दृष्टीने पहा-याच्या चौक्या असत. येणा-या लोकांवर नजर ठेवणे, पाहणी करणे डु कामे चौकीवर नेमलेले सैनिक करत. 

१६. गस्त – गडावर सैनिकांनी रात्री दिवसा दिलेला सशस्त्र पहारा म्हणजे गस्त होय. ही गडाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अतिशय महत्वाची गोष्ट.विशिष्ट हत्यारबंद सैनिंकासह ठराविक वेळी पहारा,गस्त दिल्ली जाई. 

१७. नगारखाना – नगारखाना म्हणजे गडावरील विशिष्ट,कार्यक्रमाच्या,सुचनेच्या प्नसंगी ,सुचना देण्यासाठी , इशा-याच्या वेळी नगारा,शिंग,तुतारी व इतर वाद्य वाजवण्याची सर्वोच्च जागा. 

१८. सोपान मार्ग – तटबंदीवर, गडावर ठिकठिकाणी,ये जा करण्यासाठी असलेला दादर,जिना, पायरी मार्ग म्हणजे सोपान मार्ग. गडावर उंच ठिकाणी किंवा दरवाजा, बुरुज,तटबंदीवर ये जा करण्यासाठी याचा वापर होई. 

१९. दरबार- राज्याच्या वाटचाली संदर्भात, विशेष सण ,समारंभ, कार्यक्रम गडावरील महत्वाच्या निर्णय प्रसंगी एकत्र सभा,चर्चा करण्याची जागा. राजधानी रायगडावर असा दरबार आपणास पहावयास भेटतो. .या दरबारातील सर्वोच्च क्षण म्हणजे राज्याभिषेक सोहळा होय. 

२०. मेट – गडावर चढून जाताना वाटेत घरे असलेली ,वस्ती असलेली जागा  म्हणजे मेट. गडावर जाणा-या वाटा ,लोक यांवर लक्ष ठेवणे हे या मेटकरांचे काम.या मेटांना विशिष्ट अशी नावे असत,जसे रायगडावर आंब्याचे मेट ,सावंतांचे मेट इ.मेटांची नावे आढळतात.गडाच्या सुरक्षेच्या, संरक्षणाच्या दृष्टीने ही मेटे अतिशय उपयोगी.

२१. पहारा- गडाच्या मुख्य जागा सोडून अवघड, अनघट खळणग्याच्या जागा असत अशा ठिकाणी खबरदारी म्हणून पहारे नेमले जात. अशा खळग्यांना विशिष्ट नावे व पहारेकरी असत.पहारेकरी संख्या त्या त्या भागानुसार असत.रात्रीची गस्त घालणे हे यांचे मुख्य काम. उदा: रायगड – महाद्‌वाराचा खळगा,निवडुंगीचा खळगा,हिरकणीचा खळगा इ. 

२२. घेरा- एका विशिष्ट गडाचा घेरा म्हणजे त्या गडाच्या पायथ्याशी,आसपास असलेली सर्व गावे, सर्व मुलुख, बाजूला परिसर म्हणजे त्या गडाचा घेरा होय. 

२३. गुहा – अनेक गडावर आपल्याला गुहा आढळून येतात काही नैसर्गिक तर काही मानवनिर्मित… संरक्षणाच्या दृष्टीने सुद्धा याचा वापर गडासाठी होत असे.काही ठिकाणी काही विशिष्ट साधनसामुग्री साठविण्यासाठी ही याचा वापर होई. 

२४. भुयारे – गडावरून आपत्कालीन वेळी शिताफीने, गुप्तरितीने निसटण्यासाठी बाहेर पडण्यासाठी जमिनितून खोदून ,बांधकाम करून केलेले मार्ग. आज गडावर सहसा अशी जागा आढळून येत नाहीत. तर काही ठिकाणी नैसर्गिक स्थितिमुळे बुजलेल्या अवस्थेत आढळतात. 

२५. नेढे- नेढे म्हणजे गडाला, कड्याला एखाद्या ठिकाणी नैसर्गिक पणे आरपार पडलेले विशिष्ट आकाराचे छिंद्र, भगदाड. उदा :राजगड, रतनगड इ. 

२६. चोरदिंडी – “….किल्ल्यास एक दरवाजा थोर अयब आहे, याकरिता गड पाहून एक, दोन, तीन दरवाजे तशाच चोरदिंड्या करून ठेवाव्या,त्यामध्ये हमेशा राबत्यास पाहिजे तितक्या ठेवून वरकड दरवाजे व दिंड्या चिणून टाकाव्या…” शिवछत्रपतींच्या आज्ञापत्रातानुसार किल्ल्यास मुख्य दरवाजा खेरीस दुसरे दरवाजे, चोरदिंड्या असाव्यात. यानुसार आपल्याला किल्ल्यावर असे दरवाजे तटबंदीमध्ये ,गडाच्या अपरिचित बाजूला,दुर्गम ठिकाणी याची बांधनी आढळून येते.एखाद्‌या संकटाच्या वेळी, अडचणीच्या वेळी निसटून जाण्यास याचा उपयोग होई. 

२७. चुन्याचा घाणा – गडाच्या बांधकामामध्ये प्रामुख्याने चुन्याचा वापर होत असे. यासाठी चुना दळ-ण्यासाठी घाण्याचा वापर केला जाई,घाण्याच्या सहाय्याने चुना गडा-वरच बनवला जाई.यामध्ये गुळ,भाता-चे तूस,पाणी इ. पदार्थांचे मिश्रण दगडी जात्याने बैलांमाफत फिरवले जात असे. असे घाणे आज आपल्या-ला रोहिडा ,तिकोणा,विसापूर,विजयदुर्ग अशा गडांवर पहायला भेटतात. 

२८. तोफा -किल्ल्यातील संरक्षणासाठी लढाऊ दृष्टीने अविभाज्य घटक.तोफा या साधारण ओतिव,घडीव आणि बांगडी प्रका-राच्या पहायला मिळतात. ओतिव म्हणजे धातू वितळवून साच्यात ओतून तयार केलेली तसेच घडीव म्हणजे नावाप्रमाणे घडवलेली.गडा-वर गडाच्या आवाकक्‍्यानुसार तोफा असत याच्या आकार व्यासावर मा-याचा टप्पा ठरतो..तोफा या प्रामुख्याने मिश्र धातूच्या बनवल्या जात जसे की लोखंडी ,पंचधातू ,पितळी इ. प्रत्येक तोफेची मारा करण्याची क्षमता वेगवेगळी असते. 

२९. शिबंदीची घरटी- गडावर आवश्यकतेनुसार शिबंदीची व्यवस्था असत .यामध्ये सर्व अधिकारी, सेना-पती, व इतर सैन्य्‌ सर्वांच्या राहण्याची व्यव-स्था केलेली असत.रायगडावर सर्व शिबंदी ही जगदीश्वराच्या पुढील भागा-त असे..आज आपण त्या घरांचे चोधरे तेथे पाहू शकतो.प्रत्येक गडावर त्याच्या आवाक्‍्यानुसार शिबंदी/सैन्य संखेनुसार ठेवले जाई. 

३०. टाके/तलाव – गड बांधताना सुरवातीला पाणी पाहूनच काम चालू होई..तलाव खोद-ताना निघालेला सर्व दगड तटबंदी व इतर बांधकामासाठी वापरला जाई प्र-त्येक गडावर आपल्याला अनेक टाकी तलाव विशिष्ट नावाने पहायला मिळतात.कोणत्याही किल्ल्यावर पाणी ही महत्त्वाची गरज आहेच,तो कायमस्वरूपी असावा तसेच गडावर सर्व शिबंदीला लागेल एवढे पाणी हवेच त्यासाठी काही ठिकाणी खोदून तर काही ठिकाणी बांधीव तलाव टाकी ,विहिरी गडावर निर्मिले जात.गडाच्या महत्वाच्या गरजांच्या दृष्टीने पाणी ही अतिशय महत्त्वाची गोष्ट आहे. 

३१. बंधारा – गडावरील पाणलो-टाच्या ठिकाणी बांध घालून पावसाळ्यातील पाण्याचा साठा केला जाई. गडावर अतिरिक्‍त पाणी साठा यामुळे उपलब्ध होई.गडावरील विविध कामांसाठी ,पिण्यासाठी,वापरासाठी या पाण्याचा वापर केला जाई. 

३२. सदर- सदर ही गडाची अति-शय महत्त्वाची जागा , यावरूनच कामकाजाचे,न्यायाचे अतिशय महत्वाचे निर्णय,बैठका , न्यायनिवाडे केले जात.महत्वाचे कार्यक्रम सदरेवर भरवले जात. सदर ही गडा-नुसार बालेकिल्ल्यावर ,माचीवर अशा वेगवेगळ्या प्रकारे आढळून येते.यामध्ये राजसदर, किल्लेदाराची सदर,तटसरनौबताची सदर इ. प्रकारही आढळून येतात. 

३३. राजवाडा – गडावर राजाच्या,राजकुटुंबाच्या राहण्याची केलेली विशेष सोय. शिवरायांच्या राजवाड्यांचे अवशेष आज आपण रायगड, राजगड अशा गडावर पाहू शकतो. आपल्या सर्वांसाठी पवित्र, वंदनीय अशी जागा.

३४. ध्वजस्तंभ-किल्ल्यावर राज्य करणा-या, नांदणा-या,राजवट करणा-या सामाज्याचे, स्वराज्याचे निशाण लावण्याची जागा.प्रामुख्याने उंच ठिकाणी बुरूजावर असे. 

३५. धान्यकोठारे- गडावरील धान्य साठविण्याची जागा.गडावरील कुवतीनुसार धान्य साठवण्यास विविध कोठारे असत.गडावरील लोकांच्या उपजिविकेसाठी धान्य साठा अतिशय महत्त्वाची गोष्ट. उंदीर, किडा-मुंगी,वाळवी,पाऊस यांचा उपद्रव होणार नाही अशा पद्धतीने कोठारे बांधली जात.उन ,वारा पाऊस इ गोष्टींपासुन वाचण्यासाठी भक्कम अशी रचना केली जाई. 

३६. दारूकोठारे- हा गडावरील अतिशय महत्त्वाचा साठा, गड लढविण्यास तोफांसाठी दारूसाठा ही अतिशय महत्वाची गोष्ट.दारूकोठारे प्रामुख्याने मुख्य वस्तीपासून दूर असत.याची विशिष्ट प्रकारची भक्कम अशी बांधणी केली जाई.किल्ला फार काळ झुंजत ठेवण्यासाठी, पाणी आणि धान्यसाठ्याबरोबरच ,दारूसाठाही विशेष काळजीने जपला जाई.वरील तीन गोष्टी गडावर जेवढ्या मुबलक प्रमाणात तेवढाच जास्त काळ गडावरून शत्रूशी तोंड देता येई. 

याबाबत ही आज्ञापत्रात उल्लेख आढळतात जसे की…..

“…दारूखाना घराजवळ घराचे वारियाखा्ले नसावा.सदरेपासून सुमारात जागा पाहून भोंवते निर्गुडी आदिकरून झाडाचे दाट कुसू घालून बांधावा.तळघर करावें तळघरात गच्च करावा.त्यांत माच घालून त्या घरीं दारूचे बस्ते ,मडकी ठेवावी.बाण होके आदिकरून मध्यघरात ठेवावे.सरदी पावो न दूयावी.आठ पंधरा दिवसी हवालदाराने येऊन दारू,बाण,होके आदिकरून बाहेर काढून उष्ण देऊन मुद्रा करून ठेवीत  जावें . दारूखान्यास नेहमी राखणेस लोक ठेवावे. त्याणी रात्रंदिवस पाहरियाप्रमाणें जागत जावें.परवानगीविरहित आसपास मनुष्य येऊं न दयावे…” 

३७. खलबतखाना- गुप्त वाटा-घाटी चर्चा करण्याची संरक्षीत जागा. महत्वाच्या मोहीमेचा ,नियोजनांचा आढावा घेण्यासाठी ,खासगी चर्चेसाठी असलेली जागा. गुप्त हेरांकडून ,जासूसांकडून आलेल्या माहीतीची गुप्त रितीने चर्चा करण्याची संरक्षित खाजगी जागा. 

३८. शस्त्रागार- गडावरील सर्व शस्त्रसामग्री ,लढाईसाठी लागणारे सर्व शस्त्रे साठा ज्यामध्ये, ढाल तलवारी, बंदूका ,चिलखत, भाले, पट्टे,इ सर्व महत्त्वाची, गरजेची शस्त्र शस्त्रास्त्रे ठेवण्याची जागा. 

३९. वस्त्रागार – गडावर आवश्यक असणारी ,विविध कारणांसाठी लागणारी ,सर्व प्रकारची शाही वस्त्रे ठेवण्याची जागा शेले, कमरपट्टे,गादी,तक्के,लोड,पडदे सर्व कापड ,वस्त्र इ . 

४०. मंदिरे – दैनंदिन पुजेसाठी आवश्यक असणारी , विविध देवदेवतांची,नानाविध प्रकारची सुरेख बांधणीतील मंदीरे प्रत्येक गडावर आपल्याला नक्‍कीच आढळतात,वेगवेगळ्या देवदेवतांची मंदीरे गडावर असत.याखेरीज गडावर विशिष्ट ठिकाणी कोरलेल्री देवदेवतांची शिल्पे ,शिलालेख, अशा भरपूर गोष्टी अजूनही गडांवर आढळतात. 

४१. जवाहिरखाना/कोषागार- जड-जवाहिर, हिरे,मानके,दागिने अशी मौल्यवान वस्तू ठेवण्याची जागा. स्वराज्यातील सर्व मौल्यवान ऐवजी,कर रूपाने, लुटीच्या रूपाने मिळालेला सर्व ऐवज ,सुरक्षित ठिकाणी वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवण्यासाठी केलेली सोय. 

४२. दफ्तरखाना- सर्व प्रकारचे चालणारे कामकाज, परस्परांमधील पत्रव्यवहार, खाजगी दस्ताऐवज, गडावरील सर्व ऐतिहासिक कागदपत्रे, पत्रे ,नोंदी, दस्ताऐवज, ठेवण्याची सुरक्षित जागा.

४३. टांकसाळ- वेगवेगळ्या सामाज्याची, स्वतःची दैनंदिन व्यवहारातील नाणी,शिक्के इ चलने तयार करण्याचा कारखाना. शिवकालीन शिवराई,होन अशी स्वराज्याची मौल्यवान नाणी पाडण्याचा कारखाना , टांकसाळ रायगडावर होती. 

४४. शौचकुप- साडेतीनशे वर्षांपूर्वी गडावर निर्मिलेला वैज्ञानिक प्रयोग. प्रत्येकाने अभ्यासावा असा प्रयोग. अनेक शिवकालीन गडावर शौचकूपांची रचना केलेली आढळते,वाड्यांमध्ये ,घरांमध्ये ,पहारेक-यांसाठी तटबंदी मध्ये असे शौचकुप आढळून येतात. पहारेक-यासांठी खास तटबंदी मध्येच अशी रचना केलेली पहायला भेटते.  उदा:रायगड ,राजगड, सिंधुदुर्ग, प्रतापगड इ. 

४५. अंधारकोठड्या- गुन्हा केलेल्या गुन्हेगारांना,फितूरांना ,आरोपींना,शिक्षा म्हणून कैंद्यांना कैदेत ठेवण्याच्या, डांबून ठेवण्याच्या संरक्षीत कोठड्या. 

४६. पागा – गडावर येणारे घोडे, प्राणी यांच्या राहण्यासाठी,त्यांना बांधण्यासाठी केलेली निवा-याची सोय. 

४७. उष्ट्रखाना – उष्ट्रखाना म्हणजे उंटशाळा , उंट या प्राण्यांची बांधण्यासाठी केलेली सोय. 

४८. पिलखाना /हत्तीशाळा- गडावर असलेल्या, सैन्य दलात असलेल्या हत्तींना राहण्याची ,निवा-याची केलेली सोय, जागा. 

४९. तालीमखाना- तालीमखाना म्हणजे मल्लशाळा .पैलवान मल्लांचा आखाडा तालीम.

५०. अंबरखाना- गडावर धान्य साठविण्यासाठी बांधलेली इमारत. 

५१. कडेलोट कडा – कैद्यांना ,फितुरांना,गुन्हेगारांना शिक्षा देण्यासाठी गडावरील एक राखीव जागा कडा.शिक्षा सुनाविल्यानंतर कैद्यांचा अशा ठिकाणाहून कडेलोट केला जाई. 

उदा: रायगडचा टकमक कडा , शिवनेरी कडेलोट कडा. 

५२. शिल्पे- प्रत्येक किल्ल्यावर प्रवेशदूवारावर,तटावर ,मंदिरावर आपल्याला विविध प्रकारची शिल्पे आढळून येतात.जसे कि हत्ती, शरभ,सिंह, गंडभेरूड असे प्राणी तसेच दरवाजावर ,तटावर देव-देवता गणेश, मारूती इ. देवतांची पाना फुलांची विविध शिल्पे आढळतात. वेगवेगळ्या उद्देशाने, वेगवेगळ्या साम्राज्याची ओळख, ताकद दर्शविण्यासाठी कोरलेले विशिष्ट आकाराचे ,चित्रांचे दगड. 

५३. शिल्लालेख- अनेक गडावर वेगवेगळ्या भाषेचे शिलालेख कोरलेले असतात.शिलालेख हे प्रामुख्याने उठावाचे किंवा खोदिव अक्षराचे असतात,शिलालेखातून किल्ल्यांचा, बांधकामाचा विविध राजवटींचा ऐतिहासिक उल्लेख, दस्तावेज आपल्याला मिळतो.किल्ल्यांची बांधणी, पुनर्बाधणी, डागडुजी काही ऐतिहासिक व्यक्‍तींचे उल्लेख, गडाबद्दलचा इतिहास, तेथील राजवटीची ओळख अशा महत्वपूर्ण गोष्टींची माहीती शिलालेखांच्या माध्यमातून कळते. 

५४. जोते/चौथरा- गडावरील वास्तूंचा,घरांचा पाया.घडीव मजबूत दगडांनी बांधून यावर वरील बांधकाम केले जाई. 

५५. समाधी – . गडावर,गडाच्या पायथ्याशी, ,गावांमध्ये ,शुरविरांच्या ,राजघरा-ण्यातील व्यक्‍तींच्या स्मरणार्थ उभारलेली छत्री.

५६. सतीशिळा- सती गेलेल्या स्त्रीच्या स्मरणार्थ केलेले शिल्प.पतिच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या चितेमध्ये सती गेलेल्या स्त्रीच्या स्मरणार्थ एका दगडी शिळेवर विशिष्ट आकाराचे शिल्प कोरल्रे जात ज्यात्रा सतीशिळा असे म्हणतात. साधा-रण सतीशिळा गडावर तसेच अनेक गावांमध्ये ,परिसरात आढळून येतात.यामध्ये त्या प्रसंगाचे प्रतिकात्मक चित्र कोरले जाई. 

५७. वीरगळ – वीरगळ म्हणजे वीरपुरूषांच्या स्मरणार्थ उभारलेला स्तंभ, युद्धात, संग्रामात ,युद्धभुमीत वीरमरण आलेल्या,धारातिर्थी पडलेल्या सैनिकाच्या ,वीराच्या स्मरणार्थ दगडी शिळेवर विशिष्ट शिल्पांच्या आधारे कोरलेला दगड वीरगळ म्हणून ओळखला जातो. यामध्ये वीराच्या पराक्रमावरून,लढाईच्या वर्णनावरून वेगवेगळ्या आकाराचे , वेगवेगळी माहिती सांगणारे वीरगळ कोरले जात.असे बरेचसे दुर्लक्षित विरगळ आज अस्ताव्यस्त अवस्थेत किल्ले, गावे इ ब-याच ठिकाणी दुर्लक्षित स्थितीत पडून आहेत. 

५८. खंदक- शत्रूला किल्ल्याभोवती भिडता येऊ नये यासाठी किल्ल्याभोवती विशिष्ट खोलीचा,वेगवेगळ्या दृष्टीने ,खोदलेला संरक्षीत चर म्हणजे खंदक होय. खंदक हा प्रामुख्याने भुईकोट किल्ल्याभोवती खोदला जातो.भुईकोट किल्याभोवती खंदक खोदून एकप्रकारे किल्ल्याला संरक्षीत केले जाते. शत्रूला सहजपणे किल्ल्याला भिडता येऊ नये या साठी केलेली ही खास योजना ,खंदकामध्ये पाणी मगरी, साप असे प्राणी सोडले जात ,जेणेकरुन एक-प्रकारे भुईकोट किल्ल्याभोवती हे सुरक्षाकवच होते.खंदकावरून जाण्यायेण्यासाठी काढता घालता येणारा पूल बसविला जाई.

उदा:किल्ले चाकण , यशवंतगड इ. 

गडावर असणा-या या सर्व महत्त्वाच्या बाबी,गडाचे हे दुर्गावशेष, गडाला एक गडाचे परिपूर्ण रूप देतात…….

…. शिवदुर्गबांधनीतील अनेक  प्रयोग आजही आपल्याला अचंबित करतात .गडकोट पाहता पाहता हे दुर्गावशेष अभ्यासले तर या गडांची परिपूर्ण  भटकंती नक्कीच होईल.

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *